Aynı ülke. Aynı ekonomi. Aynı para birimi. Aynı enflasyon rakamları. Aynı haberler. Aynı market rafları. Aynı otoyollar. Ama birbirinden neredeyse tamamen kopmuş iki hayat. Bir tarafta ay sonunu getirebilmek için ekmeğin gramajını, peynirin dilimini, sütün litresini hesaplayan milyonlar. Diğer tarafta birkaç bin dolarlık alışverişi “fırsat” diye gören, tatil planını döviz kuruna göre değil keyfine göre yapan, çocuğunun eğitimini yurt dışında sürdürmeyi doğal kabul eden bir kesim. İki taraf aynı şehirde, bazen aynı semtte, hatta aynı sitede yaşayabiliyor. Yine de birbirlerinin hayatını neredeyse hiç görmüyor. Eskiden bu uçurum bu kadar keskin değildi. Toplumun geniş bir kesimini oluşturan; çalışan, üreten, evini geçindiren, çocuklarını okutabilen, yılda birkaç gün olsun tatil yapabilen, geleceğe dair plan kurabilen bir orta sınıf vardı. Bu sınıf sadece bir gelir dilimi değildi. Aynı zamanda toplumsal istikrarın, tüketimin, umudun ve sosyal hareketliliğin taşıyıcısıydı. İnsanlar “daha iyi” bir hayatın mümkün olduğuna, çocuklarının kendilerinden daha iyi yaşayabileceğine inanabiliyordu. Bu inanç, sadece ekonomik değil, psikolojik ve toplumsal bir tutkal işlevi görüyordu. Bugün o tutkal çözülüyor. Tablo giderek iki kutuplu bir hale geliyor: az sayıda insan için sınırsız tüketim ve refah, çok geniş bir kesim için ise geçim mücadelesi. Bir ülkede milyonlar temel gıda ürünlerinin fiyatını düşünürken, başka bir kesim binlerce dolarlık tüketimi sıradanlaştırıyorsa, burada yalnızca gelir dağılımından değil, toplumsal bir uçurumdan söz etmek gerekir. Rakamlar Ne Söylüyor? TÜİK’in son Gelir Dağılımı İstatistikleri’ne göre en yüksek gelirli yüzde 20, toplam gelirin yüzde 48’ini alırken, en düşük gelirli yüzde 20’nin payı yüzde 6,4 civarında kalıyor. Gini katsayısı 0,410 seviyesinde. En zengin yüzde 20’nin geliri, en yoksul yüzde 20’nin yaklaşık 7,5 katı. Bu rakamlar Avrupa ve OECD ölçeğinde yüksek. Sosyal transferler (özellikle emekli ve dul-yetim aylıkları) çıkarıldığında eşitsizlik daha da belirginleşiyor. Ancak asıl mesele sadece Gini katsayısı değil. Orta dilimlerin toplam gelirden aldığı pay uzun yıllar içinde eridi. Yüksek enflasyon dönemlerinde ücret, maaş ve emekli aylıkları nominal olarak artsa da reel alım gücü gıda, konut, enerji ve ulaşım gibi temel kalemlerde hızla aşındı. Varlık sahipleri —gayrimenkulü, işletmesi, dövizi veya altını olanlar— enflasyondan daha fazla korunabildi, hatta kazandı. Sonuç: bir kesim için “birkaç bin dolarlık alışveriş fırsat”, diğer kesim için ekmek, kira ve temel gıda hesabı. Mutlak yoksulluk oranlarında uzun dönemde iyileşme yaşandığı doğru. Ama göreli uçurum ve gündelik hayatın kalitesi arasındaki fark derinleşti. İnsanlar sadece “yoksul” olmaktan değil, eskiden erişebildikleri şeylere artık erişememekten, çocuklarına aynı imkanları sunamamaktan, gelecek planı yapamaz hale gelmekten yoruluyor. Yüksek enflasyon herkese eşit vurmaz. Sepeti gıda, kira, ulaşım ve enerji ağırlıklı olanlar için enflasyon daha yüksektir. Sepeti lüks tüketim, yurt dışı tatil, ithal mal ve finansal varlık ağırlıklı olanlar için ise daha düşüktür veya enflasyondan korunma imkânı vardır. Bu yüzden “resmi enflasyon” ile “hissedilen enflasyon” arasındaki fark, sınıflar arasında farklı yaşanır. Çalışan insan yoksullaşıyor. Emekli geçinemiyor. Gençler gelecek kuramıyor. Dar gelirli temel ihtiyaçlarını karşılamak için kuyruğa giriyor. Buna karşılık servet sahipleri tüketimlerini daha da büyütebiliyor. Ortada ciddi bir bölüşüm sorunu var. Bu sorun sadece “adalet” meselesi değil; aynı zamanda ekonominin sürdürülebilirliği meselesi. Geniş bir orta sınıf olmadan istikrarlı iç talep, nitelikli iş gücü, toplumsal barış ve uzun vadeli büyüme zorlaşır. Bu ikiye bölünmüşlük sadece ekonomik değil, kültürel ve psikolojik sonuçlar da doğuruyor. Bir kesim “her şey çok pahalı” derken, diğer kesim “fırsatları kaçırmamak lazım” diyor. Bir kesim çocuğunu özel okula gönderebilmek için ikinci iş ararken, diğer kesim için bu zaten normal. Bir kesim tatili “yılda bir kez, birkaç gün” diye düşünürken, diğer kesim için tatil bir lüks değil, yaşam tarzı. Orta sınıfın erimesi, sadece gelir kaybı anlamına gelmiyor. Aynı zamanda “daha iyi bir hayat” umudunun zayıflaması, sosyal hareketliliğin yavaşlaması, güvenin azalması anlamına geliyor. İnsanlar “çalışırsam yükselirim” inancını kaybettiğinde, ya geri çekilir ya da başka çıkış yolları arar. Bu da uzun vadede hem üretkenliği hem toplumsal uyumu zedeler. Bir ülkenin gerçek zenginliği, birkaç kişinin ne kadar lüks tüketebildiğiyle değil; milyonlarca insanın ne kadar insanca yaşayabildiğiyle ölçülür. Çocuğunu okutabilmek, sağlıklı beslenebilmek, başını sokacak bir evi güvence altında tutabilmek, hastalandığında tedavi olabilmek, yılda birkaç gün olsun dinlenebilmek, geleceğe dair makul bir plan kurabilmek. Bunlar lüks değil, medeni bir toplumun asgari şartlarıdır. Eğer bu şartlar geniş bir kesim için giderek uzaklaşıyorsa, büyüme rakamları ne kadar yüksek olursa olsun, o ülke gerçek anlamda zenginleşmiyor demektir. Zenginlik, pastanın büyüklüğünden çok, pastanın ne kadar adil ve sürdürülebilir dağıtıldığıyla, ne kadar geniş bir kesimin o pastadan insanca pay alabildiğiyle ilgilidir. Aynı ülke, aynı ekonomi. Ama iki ayrı hayat. Bu iki hayatı yeniden birbirine yaklaştırmak, sadece sosyal politika meselesi değil; aynı zamanda ekonominin, üretimin ve geleceğin meselesidir. Çünkü uzun vadede, milyonların insanca yaşayamadığı bir ülkede, azınlığın lüksü de kalıcı olamaz.